U-Knowledge

ภัยแล้ง การจัดการน้ำ และนโยบายสาธารณะ

โดย: กนกวรรณ มะโนรมย์

“ความแล้ง” ได้กลายเป็นประเด็นปัญหาใหญ่ และสำคัญของประเทศไทยในขณะนี้เนื่องจากรัฐบาลเห็นว่าพื้นที่ทั่วประเทศ ขาดแคลนน้ำอย่างหนักเป็นระยะเวลานานหลายเดือน และหลายคนกล่าวไปในทำนองเดียวกันว่า ความแล้งในปี พ.ศ. 2548 นี้ถือเป็นความแล้งที่วิกฤตที่สุดในรอบหลายสิบปีที่ผ่านมา
ปัญหานี้สื่อมวลชนแทบทุกแขนงได้เสนอข่าว รายการโทรทัศน์ทุกช่องถ่ายทำจากสถานที่จริง และนำบทสัมภาษณ์ของชาวบ้าน มาสื่อให้คนทั่วประเทศได้เห็นกันอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ต้นปี
จนขณะนี้สังคมโดยรวมได้มีความรู้สึกร่วมกันโดยอัตโนมัติว่า “ความแล้ง” ได้กลายเป็น “ปัญหาวิกฤต” ของพื้นที่ทุกตารางนิ้วของประเทศไปแล้ว

เปิดประเด็นต้นตอวิกฤติอุทกภัย

โดย: อดิศร์ อิศรางกูร ณ อยุธยา

เหตุการณ์นํ้าท่วม นํ้าแล้ง และดินโคลนถล่ม กำลังส่งสัญญาณสำคัญว่าประเทศไทยจะปล่อยให้การดำเนินกิจกรรมต่างๆ เป็นไปอย่างไร้ทิศทางอย่างนี้หรือ? ให้ใครก็ตามที่มีเงิน เศรษฐีต่างชาติ นักการเมือง หรืออดีตข้าราชการผู้ใหญ่ สามารถใช้เงินวิ่งเต้นทำอะไรก็ได้เพื่อแสวงหาประโยชน์ส่วนตัวโดยไม่คำนึงถึงประโยชน์ส่วนรวมและให้ประเทศต้องรับภาระความเสียหาย กรณีนํ้าท่วมประเทศไทยที่สร้างความสูญเสียมหาศาลถูกอ้างเสมอว่าเกิดขึ้นเพราะฝนตกชุกฝนตกมาก แต่แท้จริงแล้ว ต้นตอสำคัญของนํ้าท่วมคือการใช้ประโยชน์ที่ดินผิดประเภท จากการแสวงหาประโยชน์

บทเรียนจากน้ำท่วม: สังคมไทยจะก้าวต่อไปทางไหน

โดย: จิรากรณ์ คชเสนี

น้ำท่วมสร้างผลกระทบต่อเศรษฐกิจ อุตสาหกรรม ไร่นาสาโท ชีวิต ทรัพย์สิน และวิถีชีวิต ของผู้คนทุกหมู่เหล่า ไม่ว่าจะเป็นคนชนบท คนเมือง ยากดีมีจน ทุกหย่อมหญ้า ล้วนได้รับความทุกข์ร้อนแสนสาหัส อย่างเสมอหน้าเท่าเทียมกัน เป็นภัยคุกคามต่อความมั่นคงทางเศรษฐกิจและสังคมไทย ในรูปแบบที่แตกต่างออกไปจากความมั่นคงทางเศรษฐกิจ สังคม การเมือง การทหาร แบบดั้งเดิมที่คุ้นเคยกัน

แนวนโยบายการจัดการน้ำสำหรับประเทศไทย

โดย: มิ่งสรรพ์ ขาวสอาด และคณะ

การบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในประเทศไทยตั้งแต่อดีตมาจนถึงปัจจุบันเน้นหนักในเรื่องการจัดหาน้ำสำหรับฤดูแล้ง แต่การเพิ่มของประชากรและความเข้มข้นของกิจกรรมทางเศรษฐกิจทั้งต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำได้เพิ่มความต้องการน้ำมากขึ้นเป็นลำดับ การขาดแคลนน้ำเริ่มเป็นปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นบ่อยครั้งและถาวรมากขึ้น หน่วยงานหลักที่ดูแลการจัดการน้ำคือ กรมชลประทานก็ประสบปัญหาการจัดหาน้ำมากขึ้นเรื่อยๆ เช่น ปัญหาจากการต่อต้านการสร้างเขื่อน อันเนื่องมาจากปัญหาด้านการชดเชยชุมชนที่ได้รับผลกระทบ และปัญหาผลกระทบต่อสภาพแวดล้อม โดยเฉพาะด้านระบบนิเวศของป่าไม้ หน่วยงานราชการซึ่งแต่เดิมเคยมีหน้าที่จัดหาน้ำ (provision) จึงจำเป็นต้องมารับหน้าที่จัดสรรน้ำ (allocation) แต่อุปสรรคคือหน่วยงานราชการขาดทั้งกติกาและเครื่องมือในการจัดสรรทรัพยากรน้ำ

น้ำท่วม: เห็นทีต้องแก้ไข ไม่ใช่แก้ขัด

โดย: มิ่งสรรพ์ ขาวสอาด

ท่านผู้อ่านเคยฟังเพลงลูกทุ่งที่ว่า น้ำท่วมพี่ว่าดีกว่าฝนแล้ง ไหมคะ ผู้เขียนเป็นนักเศรษฐศาสตร์ก็ไม่เคยเข้าใจว่าเพลงนี้ใช้อะไรมาตัดสิน โดยปกติแล้วน้ำแล้งขั้นวิกฤต จะเสียหายน้อยกว่าน้ำท่วมขั้นวิกฤต เพราะน้ำแล้งเกษตรกรเสียผลตอบแทนจากที่ดินแต่ยังเอาแรงงานตนเองไปขายได้ ในช่วงน้ำแล้งทรัพย์สินมักไม่มีการเสียหาย แต่น้ำท่วมก็เป็นอย่างที่เราเห็นกันทุกวันนี้ อาจถึงเสียชีวิต เสียทรัพย์สิน เสียรายได้ เสียสุขภาพทั้งกายและใจ

ที่อยู่คน ที่อยู่ป่า ทางเดินน้ำ และที่ทำกิน…ผังเมืองไทย?

โดย: อดิศร์ อิศรางกูร ณ อยุธยา

อุทกภัยท่วมเกือบค่อนประเทศตอนนี้ไม่สำคัญว่า..ใครผิด..เพราะเราทุกคนอาจล้วนมีส่วนผิด แต่เราหวังว่าบทเรียนครั้งนี้จะทำให้ได้เห็นผังเมืองประเทศไทยและการใช้อย่างจริงจังเสียที…ซึ่งนี่น่าจะเป็นการแก้ปัญหาที่ตรงจุด ทีมสื่อสารสาธารณะ-ทีดีอาร์ไอ จึงขอเสนอบทความเผยแพร่เรื่องนี้สู่สาธารณะเพื่อสร้างสำนึกร่วมกันเมื่ออุทกภัยครั้งนี้ได้ผ่านพ้น

การบริหารจัดการน้ำโดยให้เกษตรกรมีส่วนร่วม

โดย: โครงการส่งน้ำและบำรุงรักษากระเสียว

น้ำ… เป็นทรัพยากรที่มีความสำคัญต่อการดำรงชีวิตของมวลมนุษย์ ความต้องการใช้น้ำทุกภาคส่วนเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว เช่น เพื่อการอุปโภค-บริโภค เพื่อการเกษตร และเพื่อการอุตสาหกรรม ตามจำนวนประชากรที่เพิ่มขึ้นและการขยายตัวของชุมชน เพื่อการบริหารจัดการน้ำชลประทานให้มีความมั่นคงและยั่งยืน สามารถรองรับการเจริญเติบโตของประเทศไทยในอนาคต กรมชลประทานจึงกำหนดนโยบายการบริหารจัดการน้ำชลประทานโดยให้เกษตรกรมีส่วนร่วมด้านการส่งน้ำและบำรุงรักษา นำมาใช้ในการบริหารจัดการน้ำชลประทาน เพื่อเป็นการเสริมสร้างความเข้มแข็งขององค์กรผู้ใช้น้ำชลประทานและชุมชนผู้ใช้น้ำได้รับน้ำอย่างทั่วถึงและเป็นธรรม

ข้อเท็จจริงเรื่องการระบายน้ำของเขื่อนภูมิพลและเขื่อนสิริกิติ์

โดย: การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย

เขื่อนของการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) ทุกเขื่อนเป็นเขื่อนเอนกประสงค์ มีหน้าที่กักเก็บน้ำไว้เพื่อใช้ประโยชน์ด้านการเกษตรกรรม การอุปโภคบริโภค การอุตสาหกรรม และการบรรเทาอุทกภัยเป็นหลัก ส่วนการผลิตกระแสไฟฟ้าเป็นเพียงผลพลอยได้จากการปล่อยน้ำผ่านเครื่องกำเนิดไฟฟ้าตามปริมาณ เพื่อการใช้ประโยชน์ที่กล่าวข้างต้น

การบริหารจัดการแหล่งน้ำในชุมชน บทเรียนจากกรณีตัวอย่างจากระยอง

โดย: สุจริต คูณธนกุลวงศ์

การบริหารจัดการน้ำดูจะเป็นประเด็นที่มีการพูดกันมากในช่วงปี ๒๕๕๓ ที่ผ่านมา เนื่องจากประเทศไทยประสบภาวะทั้งขาดฝนและน้ำท่วมในปีเดียวกัน ซึ่งมักจะเป็นกล่าวถึงการบริหารจัดการในภาพใหญ่และในทางน้ำสายหลักของประเทศ การบริหารจัดการอีกระดับหนึ่งจะเป็นการบริหารจัดการน้ำในระดับชุมชนหรือในระดับพื้นที่ ซึ่งยังไม่ค่อยมีการศึกษาวิจัยกันมากนัก เพราะมีความแตกต่างกันสูงในแต่ละพื้นที่ เมือปี ๒๕๔๘ เกิดภาวะขาดแคลนน้ำอย่างหนักในบริเวณพื้นที่ระยอง ซึ่งเป็นที่ตั้งของเขตอุตสาหกรรมหนักของประเทศ ก่อให้เกิดภาวะการแย่งชิงน้ำ จนเกิดเป็นปัญหาทางสังคมอย่างมากระหว่างภาคส่วนต่างๆ โดยเฉพาะกับภาคอุตสาหกรรมในพื้นที่ในช่วงดังกล่าว

Chao Phraya River Basin, Thailand

โดย: The Working Group of the Office of Natural Water Resources Committee (ONWRC) of Thailand

THAILAND’S CHAO PHRAYA RIVER BASIN supplies a major metropolitan region. It covers 160,000 square kilometres (km2), representing 30 percent of the country’s total area, and is home to 23 million people. Of these, some 8 million live in the capital city of Bangkok. Unlike Japan and France, however, the country has been slow to adopt a comprehensive approach to reform and legislation. It also cannot afford high-tech solutions to such critical water problems as floods, droughts and pollution.

ปัจจุบันและอนาคตการเกษตรไทย

โดย: วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ

นำเสนอใน 4 เรื่อง สถานภาพเกษตรกรรมไทยที่มีลักษณะการพัฒนาแบบทวิลักษณ์ สาเหตุของปัญหา แนวโน้มและปัจจัยที่กำหนดอนาคต และอนาคตของเกษตรกรรมไทย
นอกจากนั้นยังได้นำเสนอถึงผลพวงจากระบบการผลิตที่พึ่งพาสารเคมี การเปิดเสรีการค้า พันธุวิศวกรรมเกษตร รวมถึงวิถีการผลิตแบบชีววิถี

ภาพอนาคตการเกษตรไทย พ.ศ. 2563

โดย: นิพนธ์ พัวพงศกร

จากงานสัมมนาเรื่องภาพอนาคตการเกษตรไทย 2563 จัดโดยสถาบันคลังสมอง ผู้นำเสนอจัดประเด็นออกเป็น 4 ส่วน คือ สภาพแวดล้อมภายนอกที่มีผลกระทบต่อภาคเกษตรไทย ทรัพยากรในภาคเกษตรจะเป็นอย่างไร ตลาดสินค้าเกษตรในอนาคต ไทยควรผลิตและส่งออกสินค้าชนิดใด และนโยบายที่ควรทำและไม่ควรทำ

งานสัมมนาภาพอนาคตเกษตรกรไทย 2563

โดย: สถาบันคลังสมองของชาติ

ร่วมกันวิเคราะห์สิ่งที่จะเกิดขึ้นกับการเกษตรไทยในอนาคต เมื่อราคาสินค้าเกษตรมีแนวโน้มสูงขึ้น ประเทศกำลังพัฒนามีแนวโน้มอุดหนุนการผลิตสินค้าเกษตรในประเทศตนมากขึ้น และการเปิดเขตการค้าเสรีก็ทำให้การผลิตสินค้าการเกษตรต้องได้มาตรฐาน การเผชิญกับความท้าทายและอุปสรรคต่างๆ ทำให้ไทยต้องปรับตัว แต่ถ้าอย่างนั้นต้องปรับตัวไปในทิศทางใด?

17 ข้อบังคับ เพื่อความเป็นธรรมการจัดการน้ำ

โดย: สุนทรียา เหมือนพะวงศ์

ปัญหาน้ำท่วมใหญ่ที่เกิดขึ้นในปัจจุบันนาความสูญเสียให้คนไทยจานวนมาก ปัญหาน้ำท่วมโยงกับเรื่องความถูกต้องและความเป็นธรรมในการจัดการน้ำ ทั้งในเชิงเทคนิค สังคม เศรษฐกิจ การเมือง และกฎหมาย หากสังคมไทยได้เรียนรู้ผ่านความวิกฤติในครั้งนี้อย่างจริงจัง ก็ถือได้ว่าเราสามารถแปรวิกฤติที่เกิดขึ้นให้เป็นโอกาสในการป้องกันและแก้ไขปัญหาไม่ให้เกิดความผิดพลาดอีก

สงครามน้ำขวดกับการแย่งชิงแหล่งน้ำ

โดย:

นานมาแล้ว ผู้ใหญ่ที่นับถือคนหนึ่งเคยบอกกับผู้เขียนว่า หากมีโอกาสทำธุรกิจและอยากรวยเร็ว ให้ทำธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับน้ำ ไม่ว่าจะเป็นเบียร์ น้ำอัดลม หรือเครื่องดื่มชูกำลัง
น้ำไม่เคยสร้างความผิดหวังให้กับใคร
ลองหันมาดูบรรดาเจ้าสัว อภิมหาเศรษฐีอันดับต้น ๆ ของบ้านเรา ส่วนใหญ่ก็เป็นเจ้าของธุรกิจด้านเครื่องดื่มกันทั้งสิ้น ไม่ว่าจะเป็นธุรกิจเหล้า เบียร์ เครื่องดื่มชูกำลัง ชาเขียว และน้ำดื่มบรรจุขวด
ธุรกิจที่มีน้ำเป็นส่วนประกอบหลัก จะสร้างกำไรมหาศาลให้กับเจ้าของ เนื่องจากมีต้นทุนการผลิตต่ำมาก สามารถไปขายได้กำไรหลายเท่าตัว

เศรษฐศาสตร์สามัญสำนึก: น้ำท่วม เขื่อน และประกันอุทกภัย

โดย: กานดา นาคน้อย

วิกฤตอุทกภัยฤดูฝนปีนี้ขณะนี้มีผลกระทบพื้นที่ 61 จังหวัด 600 อำเภอ มีประชากรได้รับผลกระทบมากกว่า 8 ล้านคนหรือมากกว่า 2 ล้านครัวเรือน สื่อมวลชนจัดอันดับว่าเป็นอุทกภัยที่ร้ายแรงที่สุดในรอบ 50 ปี แสดงว่าถ้าย้อนประวัติศาสตร์ไปเกิน 50 ปีก็จะพบอุทกภัยที่สาหัสกว่านี้ แล้วทำไมผ่านไปหลายสิบปีแล้วรัฐไทยยังแก้ปัญหานี้ไม่ได้?

เศรษฐศาสตร์และการเมืองเรื่องน้ำ

โดย: สฤณี อาชวานันทกุล

ยุคนี้เป็นยุคที่ปัญหาสิ่งแวดล้อมทวีความรุนแรงจนนักวิทยาศาสตร์และนัก เศรษฐศาสตร์ส่วนใหญ่เลิกพูดถึงวิธีการ “ป้องกัน” ภาวะสภาพภูมิอากาศเปลี่ยนแปลง (climate change) เพราะป้องกันไม่ได้อีกต่อไป หันมาพูดถึงวิธีการ “ปรับตัว” และ “บรรเทา” ผลกระทบจากภาวะนี้แทน
ภาวะสภาพภูมิอากาศเปลี่ยนแปลงส่วนหนึ่งส่งผลให้ภัยธรรมชาติทวีความรุนแรง ภัยแล้งจะแล้งมาก ภัยน้ำท่วมจะท่วมหนัก ปรากฏการณ์ทางทะเลอย่างเอลนีโญซึ่งคนไทยคุ้นเคยดีจะผันผวนแปรปรวนมากขึ้น องค์การสหประชาชาติประมาณการว่าพอถึงปี 2025 ทรัพยากรน้ำต่อประชากรโลกหนึ่งคนจะลดลงถึงหนึ่งในสาม บริเวณที่จะได้รับผลกระทบสูงสุดคือทวีปแอฟริกาและตะวันออกกลาง เนื่องจากแม่น้ำกำลังจะแห้งขอดขณะที่ประชากรทวีคูณ ภาวะขาดแคลนน้ำในหลายประเทศจะส่งผลให้การแย่งชิงทรัพยากรน้ำรุนแรงยิ่งขึ้น

ศีลธรรมกับวิธีการจัดการน้ำท่วม

โดย: “กระสอบทราย”

สภาพปัญหาและความสูญเสียทั้งชีวิตและทรัพย์สินจากน้ำท่วม รวมถึงความยากลำบากที่เกิดขึ้นของผู้ประสบภัยพิบัติน้ำท่วมครั้งนี้แทบไม่ ต้องเอื้อนเอ่ยกันมากนัก เพราะได้ถูกถ่ายทอดกันทุกช่องทางการสื่อสาร ตั้งแต่คำทักทายเมื่อพบหน้าเพื่อน “ที่บ้านเธอน้ำท่วมไหม???” คำบรรยายจากพลเมืองภาคสนามบน Social Network ต่างๆ รวมถึงสื่อที่แพร่ภาพสดกันชนิดนาทีต่อนาที

เราจะอยู่กับน้ำท่วมต่อไปได้อย่างไร?

โดย: มิ่งสรรพ์ ขาวสอาด

น้ำท่วมคราวนี้ วิศวกรอุทกเขาว่าเป็นแค่ซ้อมใหญ่นะคะ ของจริงใหญ่กว่านี้อีก น้ำท่วมใหญ่คาดการณ์ได้ว่าจะมาประมาณ 20-25 ปีครั้ง ซึ่งน้ำท่วมใหญ่ครั้งสุดท้ายของเราเกิดเมื่อปี พ.ศ. 2538 ดังนั้นน้ำท่วมใหญ่ของจริงก็น่าจะเกิดประมาณปี พ.ศ. 2561 ขนาดน้ำท่วมคราวนี้ถือกันว่าน้ำท่วมแค่มิดหัวเด็ก แต่คราวหน้าอาจจะมิดหัวผู้ใหญ่
ผลกระทบน้ำท่วมคราวนี้ในเชิงเศรษฐกิจแล้วรุนแรงกว่าปี พ.ศ. 2538 หลายเท่า เพราะบ้านเมืองเจริญเติบโตขึ้นมากความเสียหายก็เพิ่มขึ้นตามเมืองและอุตสาหกรรมที่ขยายตัวออกไป ถ้าเกิดอีกคราวหน้าความสูญเสียคงเหลือคณานับทีเดียว

เมกะโปรเจ็กต์ “น้ำ” และต่างชาติ

โดย: เบญจา ศิลารักษ์

ในช่วงปีที่ผ่านมา คณะรัฐมนตรีอนุมัติงบประมาณตามแผนการลงทุนขนาดใหญ่ของรัฐ (Mega Project) ในช่วงปี 2549-2552 ในการบริหารจัดการน้ำตามที่กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เสนอจำนวน 2.4 แสนล้านบาท หรือประมาณร้อยละ 12 ของงบประมาณการลงทุนเมกะโปรเจ็กต์ทั้งหมด ทั้งนี้ แผนการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำจะดำเนินการทั้ง 25 ลุ่มน้ำทั่วประเทศ โดยกำหนดแนวทางการจัดการลุ่มน้ำตั้งแต่การจัดการต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ